Rzym

Początki

Miasto Rzym, według legendy powstało w 753 roku. Historycy i Archeolodzy uznają tę datę za umowną, jednak bliską prawdzie. Około połowy XVIII wieku powstała civitas, czyli wspólnota obywateli nazywana także res publica (rzecz wspólna, rzecz powszechna)

Rzym umiejscowiony nad rzeką Tyber w środkowej Italii miał dobre warunki rozwoju gdyż leżał na szlaku Via Salaria (Droga Solna). Sól była w starożytności jedynym środkiem do konserwacji żywności przez co była towarem drogocennym. Miasto bogaciło sie na solnym szlaku pobierając od kupców myto za przejazd.

Pierwsze podboje

Władza Rzymu w początkowym okresie ograniczała się do miasta wraz z przyległościami. Republika znad Tybru dysponowała jednak dobrze zorganizowaną armią a urzędnicy posiadali specjalne prerogatywy, na mocy których mieli prawo zwoływać co roku wojsko i z tego przywileju korzystali. Do służby w armii zobowiązani byli wszyscy pełnoprawni obywatele wspólnoty,k tórzy na koszt własny musieli kupić zbroję, oręż i ekwipunek. Wygrana kampania wojenna dostarczała niewolników, łupów ziemi, którą częściowo rozdawano obywatelom. Rzymianie, którzy otrzymali ziemię mieli za co wyżywić liczną rodzinę- przyrost liczby obywateli zwiększał możliwości rekrutacyjne armii rzymskiej. Władze republiki, w razie konieczności, wzywały na wyprawy wojenne także odziały sojuszników. Rzymianie bowiem pokonując inne plemiona italskie nie wcielali ich do swego państwa lecz zmuszali do sojuszu i płacenia danin. Do roku 266 Rzym zdołał podporządkować sobie cały teren Italii.

Społeczeństwo rzymskie

Wśród członków wspólnoty obywatelskiej istniał podział na nielicznych, uprzywilejowanych patrycjuszy oraz dominujących liczebnie plebejuszy- obywateli posiadających prawo do głosowania na zebraniach jednak pozbawionych możliwości ubiegania się o większość urzędów państwowych. Niewolnicy,rekrutujący się z jeńców wojennych lub dłużników nie mogących spłacić należności, pozbawieni byli wszelkich praw, traktowano ich jako „mówiące narzędzia”. W Rzymie za czasów republiki obywatele dzielili się również na klientów oraz patronów. Patroni- możni i bogaci obywatele udzieli pożyczek lub wsparcia w sądzie czy urzędzie ubogim współobywatelom w zamian za poparcie podczas elekcji na stanowiska państwowe.

Res publica

Początkowo Rzymem rządzili królowie. Według tradycji w 509 przegnano ostatniego króla i ustanowiono Republikę. Decyzje o sprawach najważniejszych dla republiki zapadały na komicjach, czyli zebraniach obywatelskich, które odbywały się co roku latem. Nawet gdy Rzym panował nad całą Italią a obywatele zamieszkiwali wszystkie zakątki półwyspu Apenińskiego na komicjach nie obowiązywał system przedstawicielski. Komicja były zwoływane przez uprawnionych do tego urzędników- konsula, pretora lub trybuna. Na zebraniach zwykli obywatele nie mieli prawa zgłaszania wniosków, oczekiwano, iż opowiedzą się za lub przeciw przedstawionemu wnioskowi. Od III wieku regułą stało się, że urzędy sprawowali ludzie z grupy nobilów (nobilis szlachetny). Nobilowie zajmowali się polityką zawodowo a często i dziedzicznie gdyż zasługi przodków były istotnym atutem w czasie elekcji na urzędy państwowe. Urzędy w Rzymie były obejmowane kolegialnie tzn. urząd pełniony był przez kilku ludzi, którzy mogli wzajemnie blokować swoje przedsięwzięcia

(tabelka)

Podboje i wojny poza Italią (daty p.n..e)

264-241 - I wojna punicka: Rzym opanowuje większość Sycylii bez wschodniego wybrzeża
218-201 - II wojna punicka: Hannibal najeżdża i plądruje Italię jednak Rzymianie dowodzeni przez Scypiona Afrykańskiego pokonują Kartagińczyków pod Zomą.
197: Rzym tworzy dwie prowincje w Hiszpanii
149-146 - III wojna punicka: Rzymianie niszczą Kartaginę i ustanawiają nową prowincję : Afrykę.
172-167 - wojna macedońska: Zdobycie i zniszczeni królestwa macedońskiego
129: Powstanie prowincji o nazwie Azja (zachodnia część Azji mniejszej)
118: Powstanie prowincji : Galia Narbońska
116: Powstanie prowincji :Frygia (środkowa część Azji Mniejszej)
58-50: Cezar dokonuje podboju północnej Galii

Kryzys Republiki w II w p.n.e.

Rozkład i upadek rzymskiej republiki nastał w wyniku kilku zazębiających się czynników:

Pogorszenie się sytuacji chłopów po wyniszczającej wojnie II punickiej.
Gospodarka Italska, w którą zainwestowano ogromne środki pochodzące podbojów, w II w. przeżywała rozkwit. Wraz z rozwojem handlu i miast możnowładcy przejmowali coraz większe areały ziemi, którą uprawiali niewolnicy rekrutujący się wśród jeńców wojennych. Bezrolni lub biedni chłopi masowo przenosili się do Rzymu w nadziei na pracę i pomoc patronów.
Napływ biedoty do miasta powodował konflikty społeczne
Zanik warstwy chłopów stanowił zagrożenie dla armii rzymskiej, której podstawę stanowili właśnie chłopi.
Sojusznicy Rzymu, którzy ulegli romanizacji domagali się zrównania w prawach z Rzymianami oraz nadania obywatelstwa. Odmowa ze strony republiki wywołała wojnę zagrażającą spójności i stabilności państwa rzymskiego. Senat nadał obywatelstwo wszystkim ludom wiernym republice a później także tym, którzy złożyli broń w odpowiednim terminie.
Wojny z niewolnikami: podboje spowodowały napływ taniej siły roboczej- niewolników, których traktowanie uwłaczało ludzkiej godności. Rozruch niewolnicze, jak powstanie Spartakusa w latach 73-71 r. p.n.e., poważnie osłabiły republikę.
Próby reform zapoczątkowane przez braci Tyberiusza i Gajusza Grakchów zapoczątkowane w latach trzydziestych I w p.n.e. spowodowały falę niepokojów i konfliktów w społeczeństwe.
W 88 roku Sulla objął rządy w Rzymie przy pomocy wojska.. W 49 r. p.n.e. Cezar wkroczył do Italii na czele legionów by zdobyć władzę, o którą walczy,odnosząc sukces, z Pompejuszem Gnejuszem.
W 44 r. p.n.e. Cezar zostaje zamordowany przez zwolenników republiki, co powoduje nowe walki o władzę pomiędzy Oktawianem a Antoniuszem.
31 r. p.n.e Oktawian pokonuje Antoniusza pod Akcjum i zostaje jedynym władcą imperium.

Okres Cesarstwa I-II w.

W 30 r. p.n.e Oktawian August został jedynym władcą imperium latach wojen domowych ludzie złaknieni byli pokoju i stabilizacji, którą mogły zagwarantować jedynie silny władca. Państwo Augusta było faktycznie monarchią lecz władca deklarował odbudowę republiki. System rządów stworzony przez Augusta nazywany był „komedią republiki”. Zachowano republikańskie instytucje i urzędy jak senat, jednak zaprzestano komicji- zgromadzeń obywatelskich. Ustawodawstwo przejął senat. Wczesny okres cesarstwa I-II w. nazywamy pryncypatem, gdyż August określał siebie jako pierwszego wśród równych (od łac. Princeps- pierwszy obywatel). W okresie republiki dostęp do senatu i wyższych urzędów zarezerwowany był dla starych rodów z Rzymu i okolic. August umożliwił kariery w administracji także elitom miast italskich a jego następcy dopuścili do władzy nawet arystokrację z podbitych prowincji.

Późne Cesarstwo- Dominat III-IV w.

W III w. system władzy w Imperium Rzymskim przekształcał się we wschodnią despotię. Cezar z pierwszego obywatela stał się Panem (łac. Dominus- Pan). Obywatele zeszli do roli poddanych. Jednocześnie imperium zaczęło słabnąć. Nad Renem i Dunajem powstawały koalicje plemion barbarzyńców, które zaczęły zagrażać granicom imperium. Na wschodzie odrodziło się państwo Partów. Armia rzymska licząca jeszcze w II w. do 300 000 ludzi zaczęła mieć problemy z poborem. Znacznie spadła liczba wolnych chłopów, którzy stanowili trzon armii rzymskiej. Możni skupili większość ziemi uprawnej w ogromnych gospodarstwach tzw. latyfundiach, na których pracowali niewolnicy lub zadłużeni, zależni chłopi zwani kolonami. W Rzymie rozgorzały na nowo walki o władzę, wielokrotnie zdarzały się uzurpacje a wojska stacjonujące w prowincjach obwoływały swych wodzów władcami imperium. W 395 r. n.e. wraz ze śmiercią Teodozjusza Wielkiego i zgodnie z jego wolą cesarstwo podzieliło się na dwie części: zachodnią ze stolicą w Rzymie i Wschodnią, której centrum był Konstantynopol. Taki podział miał uskutecznić administrowanie ogromnym państwem i ułatwić jego obronę.

(tabelka)

Upadek Imperium

Kryzys a następnie spowodowały czynniki zewnętrzne jak najazdy barbarzyńskich Hunów i Germanów. Barbarzyńcy najpierw łupili ziemie cesarstwa, z czasem zaczęli osiedlać się granicach państwa rzymskiego. Od V w. postępowała barbaryzacja armii i administracji imperium. Sytuacja taka sprzyjała porozumieniu się najeźdźców z obrońcami. Równie istotne były wewnętrzne przyczyny upadku Imperium Romanum:

Słaba i niestabilna władza cesarska
Walki o władzę zajmowały arystokrację bardziej niż obrona granic
Upadek miast
Inflacja
Ucisk podatkowy powodował, że najeźdźców witano jak wyzwolicieli
Zanik społeczeństwa obywatelskiego i poczucia odpowiedzialności za państwo.
Tryumf pacyfistycznej religii chrześcijańskiej.

W 476 r. wódz najemnych wojsk germańskich zdetronizował ostatniego legalnego władcę Imperium Rzymskiego. Data ta umownie przyjmowana jest za koniec starożytności i państwa zachodniorzymskiego.